<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
  <channel>
    <title>DEV Community: Hilman Apriadi</title>
    <description>The latest articles on DEV Community by Hilman Apriadi (@altairx_x).</description>
    <link>https://dev.to/altairx_x</link>
    <image>
      <url>https://media2.dev.to/dynamic/image/width=90,height=90,fit=cover,gravity=auto,format=auto/https:%2F%2Fdev-to-uploads.s3.amazonaws.com%2Fuploads%2Fuser%2Fprofile_image%2F3796127%2F026fe883-9d8b-4fde-a838-36b9ae4e8dfa.jpg</url>
      <title>DEV Community: Hilman Apriadi</title>
      <link>https://dev.to/altairx_x</link>
    </image>
    <atom:link rel="self" type="application/rss+xml" href="https://dev.to/feed/altairx_x"/>
    <language>en</language>
    <item>
      <title>Memahami Reference Object di JavaScript</title>
      <dc:creator>Hilman Apriadi</dc:creator>
      <pubDate>Fri, 27 Feb 2026 13:58:28 +0000</pubDate>
      <link>https://dev.to/altairx_x/memahami-reference-object-di-javascript-14oi</link>
      <guid>https://dev.to/altairx_x/memahami-reference-object-di-javascript-14oi</guid>
      <description>&lt;p&gt;Banyak bug aneh di JavaScript sebenarnya &lt;strong&gt;bukan karena syntax salah&lt;/strong&gt;, tapi beberapa karena salah paham soal &lt;strong&gt;reference object&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Kalau pernah ngalamin:&lt;/p&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Object ikut berubah padahal cuma assign ke variabel baru&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Function "tiba‑tiba" mengubah data luar&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Spread operator tapi data nested masih ikut berubah&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;p&gt;Akar masalahnya cuma satu: &lt;strong&gt;reference&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Artikel ini ngebedah itu semua. Dan sebagai bagain dari dokumentasi saya belajar juga&lt;/p&gt;




&lt;h2&gt;
  
  
  1️⃣ Primitive vs Object
&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;JavaScript punya 2 kategori tipe data.&lt;/p&gt;

&lt;h3&gt;
  
  
  Primitive (Value Type)
&lt;/h3&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;number&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;string&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;boolean&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;null&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;undefined&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;bigint&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;symbol&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;p&gt;Primitive disimpan &lt;strong&gt;langsung sebagai nilai (by value)&lt;/strong&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;a&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;10&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;b&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;a&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;b&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;20&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;console&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nf"&gt;log&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;a&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;);&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;// 10&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Kenapa &lt;code&gt;a&lt;/code&gt; tidak berubah?&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Karena:&lt;/p&gt;

&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;yang disalin adalah &lt;strong&gt;nilainya&lt;/strong&gt;, bukan alamatnya.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;




&lt;h3&gt;
  
  
  Object (Reference Type)
&lt;/h3&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;object literal &lt;code&gt;{}&lt;/code&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;array &lt;code&gt;[]&lt;/code&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;function&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;date&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;dll&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;p&gt;Object &lt;strong&gt;tidak disimpan langsung&lt;/strong&gt;.&lt;br&gt;
Variabel hanya menyimpan &lt;strong&gt;alamat memory (reference)&lt;/strong&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;obj1&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;name&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Hilman&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;};&lt;/span&gt;
&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;obj2&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;obj1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;obj2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;name&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Apriadi&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;console&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nf"&gt;log&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;obj1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;name&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;);&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;// Apriadi&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Kenapa ikut berubah?&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Karena &lt;code&gt;obj1&lt;/code&gt; dan &lt;code&gt;obj2&lt;/code&gt; menunjuk &lt;strong&gt;alamat yang sama&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;




&lt;h2&gt;
  
  
  2️⃣ Mental Model Memory (Stack vs Heap)
&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Cara paling gampang paham:&lt;/p&gt;

&lt;h3&gt;
  
  
  Primitive → Stack
&lt;/h3&gt;

&lt;p&gt;Nilai langsung disimpan di variabel.&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight plaintext"&gt;&lt;code&gt;a → 10
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;h3&gt;
  
  
  Object → Heap
&lt;/h3&gt;

&lt;p&gt;Variabel cuma simpan alamat.&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight plaintext"&gt;&lt;code&gt;obj1 → 0x123
        { name: "Hilman" }
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Saat assign:&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;obj2&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;obj1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Yang disalin cuma alamatnya:&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight plaintext"&gt;&lt;code&gt;obj1 → 0x123
obj2 → 0x123
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Dua variabel, satu object.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Kalau satu diubah → semuanya ikut berubah.&lt;/p&gt;




&lt;h2&gt;
  
  
  3️⃣ Definisi Reference Object
&lt;/h2&gt;

&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;Reference object adalah variabel yang menyimpan &lt;strong&gt;alamat memory&lt;/strong&gt;, bukan isi object.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;

&lt;p&gt;Artinya:&lt;/p&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Assign ≠ copy&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Assign = share alamat&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;




&lt;h2&gt;
  
  
  4️⃣ Bug Paling Sering Terjadi
&lt;/h2&gt;

&lt;h3&gt;
  
  
  Case: Function mengubah data luar
&lt;/h3&gt;



&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;function&lt;/span&gt; &lt;span class="nf"&gt;change&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
  &lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;name&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Altair&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;

&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;name&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Hilman&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;};&lt;/span&gt;
&lt;span class="nf"&gt;change&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;);&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;console&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nf"&gt;log&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;name&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;);&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;// Altair&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Kenapa?&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Karena function menerima &lt;strong&gt;reference yang sama&lt;/strong&gt;, bukan salinan.&lt;/p&gt;




&lt;h3&gt;
  
  
  Case: Spread tapi masih ikut berubah
&lt;/h3&gt;



&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
  &lt;span class="na"&gt;name&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Hilman&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
  &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;city&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Jakarta&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;span class="p"&gt;};&lt;/span&gt;

&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;copy&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;...&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;};&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;copy&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;address&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;city&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;Bandung&lt;/span&gt;&lt;span class="dl"&gt;"&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;

&lt;span class="nx"&gt;console&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nf"&gt;log&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;user&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;address&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;city&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;);&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;// Bandung&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Kenapa masih berubah?&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Karena spread hanya &lt;strong&gt;shallow copy&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Yang di-copy cuma level pertama.&lt;br&gt;
Nested object tetap reference.&lt;/p&gt;


&lt;h2&gt;
  
  
  5️⃣ Shallow Copy vs Deep Copy
&lt;/h2&gt;
&lt;h3&gt;
  
  
  Shallow Copy
&lt;/h3&gt;


&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;copy&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;...&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;obj&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;};&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;


&lt;p&gt;✔ copy properti level 1&lt;br&gt;
❌ nested masih reference&lt;/p&gt;


&lt;h3&gt;
  
  
  Deep Copy (cara sederhana)
&lt;/h3&gt;


&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight javascript"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="kd"&gt;let&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;copy&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="nx"&gt;JSON&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nf"&gt;parse&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;JSON&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="nf"&gt;stringify&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nx"&gt;obj&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;));&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;


&lt;p&gt;Benar-benar clone, tapi punya limit:&lt;/p&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;tidak support function&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;tidak support Date&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;tidak support Map/Set&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;


&lt;h2&gt;
  
  
  6️⃣ Kenapa JavaScript Pakai Reference?
&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Bayangin object 10MB.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Kalau setiap assignment harus copy penuh:&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight plaintext"&gt;&lt;code&gt;let a = bigObject;
let b = a; // copy 10MB lagi
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Performa bakal hancur.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Solusinya: salin &lt;strong&gt;alamat saja&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Lebih cepat. Lebih hemat memory.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Ini &lt;strong&gt;desain bahasa&lt;/strong&gt;, bukan bug.&lt;/p&gt;




&lt;h2&gt;
  
  
  7️⃣ Rule of Thumb
&lt;/h2&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Primitive → aman&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Object → hati‑hati (shared reference)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Butuh copy → clone&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Nested → deep copy&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;p&gt;Kalau data berubah tanpa sadar, 90% penyebabnya reference.&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;Terimakasih &lt;/p&gt;

</description>
      <category>beginners</category>
      <category>javascript</category>
      <category>tutorial</category>
      <category>webdev</category>
    </item>
  </channel>
</rss>
