<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
  <channel>
    <title>DEV Community: David Évora</title>
    <description>The latest articles on DEV Community by David Évora (@david_vora_61c0753239dfd).</description>
    <link>https://dev.to/david_vora_61c0753239dfd</link>
    <image>
      <url>https://media2.dev.to/dynamic/image/width=90,height=90,fit=cover,gravity=auto,format=auto/https:%2F%2Fdev-to-uploads.s3.us-east-2.amazonaws.com%2Fuploads%2Fuser%2Fprofile_image%2F4233600%2F5744cc0b-d3f6-487c-bf26-164c8a748d5b.jpg</url>
      <title>DEV Community: David Évora</title>
      <link>https://dev.to/david_vora_61c0753239dfd</link>
    </image>
    <atom:link rel="self" type="application/rss+xml" href="https://dev.to/feed/david_vora_61c0753239dfd"/>
    <language>en</language>
    <item>
      <title>Text-to-SQL em português com RAG e LoRA: o que aprendi medindo um assistente sobre dados sintéticos</title>
      <dc:creator>David Évora</dc:creator>
      <pubDate>Sun, 08 Nov 2026 13:53:56 +0000</pubDate>
      <link>https://dev.to/david_vora_61c0753239dfd/text-to-sql-em-portugues-com-rag-e-lora-o-que-aprendi-medindo-um-assistente-sobre-dados-sinteticos-46ha</link>
      <guid>https://dev.to/david_vora_61c0753239dfd/text-to-sql-em-portugues-com-rag-e-lora-o-que-aprendi-medindo-um-assistente-sobre-dados-sinteticos-46ha</guid>
      <description>&lt;p&gt;Montei um assistente que transforma perguntas em português sobre uma frota de ônibus em SQL, e passei mais tempo &lt;strong&gt;medindo&lt;/strong&gt; do que construindo. Este texto conta o que funcionou, o que errou e o que os números não provam.&lt;/p&gt;

&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Aviso:&lt;/strong&gt; o InfoFrota é um experimento independente, sem vínculo com a CETURB-ES. Os dados são &lt;strong&gt;sintéticos&lt;/strong&gt;; só os rótulos de linhas vêm de um CSV aberto (CC0) da CETURBES. Nada aqui representa desempenho em operação real.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  1. O problema
&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Perguntas operacionais sobre uma frota ("quais linhas mais lotam?", "em que horário?", "e se chover?") viram consultas SQL. Escolhi um banco SQLite sintético (16 linhas monitoradas, 30 dias, de 05/10 a 03/11/2026) para poder controlar tudo e comparar configurações de forma justa.&lt;/p&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  2. Arquitetura
&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Pergunta → RAG de esquema (BM25) → LLM → guarda somente leitura → SQLite → resposta.&lt;/p&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;RAG de esquema:&lt;/strong&gt; recupera tabelas, colunas, valores categóricos e regras relevantes antes de gerar o SQL.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;Guarda em 3 camadas:&lt;/strong&gt; só aceita uma instrução &lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;WITH&lt;/code&gt;; usa o authorizer do SQLite; abre a conexão com &lt;code&gt;mode=ro&lt;/code&gt;. Ainda há limite de 200 linhas e 5 s por consulta.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  3. Como medir sem se enganar
&lt;/h2&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;Benchmark congelado&lt;/strong&gt; de 56 perguntas (v2.1: 15 fáceis, 20 médias, 15 difíceis e 6 de limite), cada uma com SQL de referência.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;O índice do RAG nunca inclui o benchmark.&lt;/strong&gt; Há um teste automatizado para isso.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;Dados de treino por famílias de perguntas&lt;/strong&gt;, com filtros anti-vazamento: similaridade de Jaccard 0,8 (mascarando entidades e números), comparação do esqueleto do SQL e exclusão de famílias próximas. A similaridade máxima com o teste foi 0,71.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Uma pergunta conta como acerto quando o &lt;strong&gt;resultado&lt;/strong&gt; da consulta contém o esperado, mesmo que o SQL seja diferente.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  4. Resultados
&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Llama 3.1 8B Instruct, 0 exemplos no prompt:&lt;/p&gt;

&lt;div class="table-wrapper-paragraph"&gt;&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;Configuração&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Prompt&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Acertos&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;%&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Base&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;compacto&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;19/56&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;33,9&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Base + RAG&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;compacto&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;25/56&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;44,6&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Base + RAG&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;ultra&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;28/56&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;50,0&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;LoRA&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;compacto&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;36/56&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;64,3&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;LoRA com contexto (sem RAG)&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;ultra&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;33/56&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;58,9&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;LoRA com contexto + RAG&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;ultra&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;39/56&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;69,6&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;&lt;/div&gt;

&lt;p&gt;Como ler isso com honestidade:&lt;/p&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;São só 56 perguntas.&lt;/strong&gt; Uma diferença de 1 ou 2 acertos é ruído.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;O resultado limpo é o LoRA compacto (36/56)&lt;/strong&gt;, definido antes de qualquer ajuste. A segunda rodada (LoRA treinado com contexto) foi planejada &lt;strong&gt;depois&lt;/strong&gt; de analisar os erros da primeira, então o 39/56 não é um teste cego.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;O nível difícil continua baixo:&lt;/strong&gt; 3 de 15 no melhor caso.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;Defeito conhecido no teste:&lt;/strong&gt; a referência da pergunta D06 traz uma coluna &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; extra. Corrigindo, o LoRA compacto iria a 37/56. Não alterei os números publicados; a correção ficará para uma v2.2 do benchmark.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  5. Onde o modelo erra
&lt;/h2&gt;

&lt;h3&gt;
  
  
  5.1. Esquece o JOIN
&lt;/h3&gt;

&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Pergunta:&lt;/strong&gt; Qual hora do dia tem a maior lotação média em dias úteis?&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;O modelo filtrou por uma coluna de outra tabela sem fazer a junção:&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight sql"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="k"&gt;SELECT&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;data_hora&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;AVG&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;media_percentual&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;FROM&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;resumos_hora&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;WHERE&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;calendario&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tipo_dia&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;'util'&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;GROUP&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;BY&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;data_hora&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Erro: &lt;code&gt;no such column: calendario.tipo_dia&lt;/code&gt;. A consulta correta relaciona as tabelas pela data:&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight sql"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="k"&gt;SELECT&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;CAST&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;strftime&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;'%H'&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;rh&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;data_hora&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;AS&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;INTEGER&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;AS&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;hora&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;FROM&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;resumos_hora&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;rh&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;JOIN&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;calendario&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;k&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;ON&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;k&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="k"&gt;data&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;date&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;rh&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;data_hora&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;WHERE&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;rh&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;parada_id&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;IS&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;NULL&lt;/span&gt;
  &lt;span class="k"&gt;AND&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;k&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tipo_dia&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;'util'&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;GROUP&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;BY&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;hora&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;ORDER&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;BY&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;AVG&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;rh&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;media_percentual&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;DESC&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;LIMIT&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Resultado esperado: 7 h.&lt;br&gt;
Fonte: &lt;code&gt;evaluation/runs/20261106-072516_Llama-3.1-8B-Instruct_0shot_ultra_rag.md&lt;/code&gt;&lt;/p&gt;
&lt;h3&gt;
  
  
  5.2. SQL válido, resposta errada
&lt;/h3&gt;

&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Pergunta:&lt;/strong&gt; Quantas viagens concluídas houve em 20/10/2026?&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight sql"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="k"&gt;SELECT&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;COUNT&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;FROM&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;viagens&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;WHERE&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;data_fim&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;'2026-10-20'&lt;/span&gt;
  &lt;span class="k"&gt;AND&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;status&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;'concluida'&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;A consulta roda sem erro, mas usa &lt;code&gt;data_fim&lt;/code&gt;; o benchmark considera a data de início, e &lt;code&gt;data_fim&lt;/code&gt; guarda data e hora. Correção:&lt;br&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;div class="highlight js-code-highlight"&gt;
&lt;pre class="highlight sql"&gt;&lt;code&gt;&lt;span class="k"&gt;SELECT&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;COUNT&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;FROM&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;viagens&lt;/span&gt;
&lt;span class="k"&gt;WHERE&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;date&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;data_inicio&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;'2026-10-20'&lt;/span&gt;
  &lt;span class="k"&gt;AND&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;status&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;'concluida'&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;;&lt;/span&gt;
&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;/div&gt;



&lt;p&gt;Obtido: 0 viagens. Esperado: 1.025.&lt;br&gt;
Esse é o erro que mais me preocupa: &lt;strong&gt;sintaticamente válido e silenciosamente errado&lt;/strong&gt;. Só um benchmark com resposta de referência pega isso.&lt;br&gt;
Fonte: &lt;code&gt;evaluation/runs/20261105_Llama-3.1-8B-Instruct_0shot_compacto.md&lt;/code&gt;&lt;/p&gt;

&lt;h3&gt;
  
  
  5.3. Perguntas que não deveriam virar SQL
&lt;/h3&gt;

&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Pergunta:&lt;/strong&gt; Qual a posição GPS atual do ônibus SIN-0001?&lt;/p&gt;

&lt;p&gt;O banco não tem GPS em tempo real, só ocupação por viagem e parada. O comportamento certo é recusar e explicar, sem inventar uma consulta. O benchmark tem 6 perguntas de limite assim (por exemplo, L02 em &lt;code&gt;evaluation/questions.json&lt;/code&gt;). Com Llama 3.1 8B, prompt ultra e RAG, o modelo acertou as 6. É um bom sinal, mas são apenas 6 perguntas.&lt;/p&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  6. Do notebook à API
&lt;/h2&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;API FastAPI&lt;/strong&gt; com 4 rotas: &lt;code&gt;/saude&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;/perguntar&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;/alertas&lt;/code&gt; e &lt;code&gt;/resumo&lt;/code&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;Docker Compose&lt;/strong&gt; com a API e o n8n.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;
&lt;strong&gt;n8n:&lt;/strong&gt; um workflow verifica alertas críticos a cada 5 minutos, evita duplicados por ID e envia um webhook (Discord/Slack).&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;p&gt;A chave da API do provedor fica só no backend. Testei manualmente a API e o workflow. Atenção: o modelo da demonstração (Groq) &lt;strong&gt;não é&lt;/strong&gt; o modelo medido no benchmark.&lt;/p&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  7. Limites
&lt;/h2&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Dados simulados; nenhum teste em operação real.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Só 56 perguntas, e o nível difícil segue fraco.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;O D06 tem defeito conhecido, ainda não corrigido.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Os adaptadores LoRA ficam fora do repositório (estão no Hugging Face).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Usei assistentes de IA durante o desenvolvimento, inclusive para parte da infraestrutura (Docker, CI).&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

&lt;p&gt;Próximo passo possível: v2.2 do benchmark com o D06 corrigido, mantendo os números antigos publicados.&lt;/p&gt;

&lt;h2&gt;
  
  
  Links
&lt;/h2&gt;

&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Repositório: &lt;a href="https://github.com/David-Evora/InfoFrota" rel="noopener noreferrer"&gt;github.com/David-Evora/InfoFrota&lt;/a&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Notebook no Kaggle: &lt;a href="https://www.kaggle.com/code/davidevora/notebook-portifolio-infofrota" rel="noopener noreferrer"&gt;notebook-portifolio-infofrota&lt;/a&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Adaptador LoRA no Hugging Face: &lt;a href="https://huggingface.co/David-Evora/infofrota-text2sql-lora" rel="noopener noreferrer"&gt;infofrota-text2sql-lora&lt;/a&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;

</description>
      <category>ai</category>
      <category>sql</category>
      <category>braziliandevs</category>
      <category>python</category>
    </item>
  </channel>
</rss>
