DEV Community: Karim Tahiroglu

"Proqramçı olmaq istəyirəm" kitabının mündəricatı

Karim Tahiroglu — Fri, 21 Mar 2025 23:29:12 +0000

Kərim Tahiroğlu.
Proqramçı olmaq istəyirəm (A-dan Z-yə yol xəritəsi)

Bakı, “AVE Print”, 2024, 440 səh.

“Proqramçı olmaq istəyirəm” kitabı proqramçı peşəsinə yiyələnmək istəyənlərə əhatəli yol xəritəsi təqdim edir. Müəllif oxucunu düşündürən sualları ətraflı cavablan- dırır, proqramlaşdırma ixtisasının mahiyyətini, başlıca istiqamətlərini geniş şərh edir, yaxşı kod yazmaq üçün tövsiyyələr verir.
Kitab kompüter mühəndisliyi və kompüter elmləri ixtisaslarında oxuyan tələbələr, həmin sahələr üzrə dərs deyən müəllimlər, gənc proqramçılar və ümumiyyətlə proq- ramlaşdırma sahəsinə maraq göstərən hər kəs üçün nəzərdə tutulmuşdur.

ISBN: 978-9952-559-00-2

Mündəricat

Ön söz - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 9
Minnətdarlıq - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 11

Uzun Yolun Başlanğıcı

Yol xəritəsi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 14
Dünyada Kompüter Elmləri üzrə top 10 universitet - - - - - - - - - - - - - - 19
Onlayn tədris platformaları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 26
Hər yaşda proqramlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 33
Uşaqlar üçün proqramlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 37
Hardan və necə başlamalı?! - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 43
Alqoritm anlayışı və proqramlaşdırma məntiqi - - - - - - - - - - - - - - - - - 46
Müsabiqəli proqramlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 49
Proqramçının riyazi bilikləri nə qədər olmalıdır? - - - - - - - - - - - - - - - - 55
İngilis dilini bilmək vacibdirmi? - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 61
Proqramçının düşüncə tərzi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 65
Proqramçının keyfiyyət göstəriciləri - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 73
Proqramçı kompüterinə olan tələblər - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 76

Proqramlaşdırma Dünyası

İlk proqramçı - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 82
Proqramlaşdırma dillərinin təsnifatı - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 86
Proqramlaşdırma paradiqmaları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 89
Hansı proqramlaşdırma dili daha yaxşıdır? - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 91
Proqramlaşdırma dillərinin reytinqi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 97
Proqramlaşdırma alətləri - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 98
Proqramçıların vəzifə adları və səviyyələri - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 104
UX və UI dizaynları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 109
Ən çox tələb olunan proqramlaşdırma mütəxəssisləri - - - - - - - - - - - 111
Proqramçılar nə qədər qazanırlar? - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 116
Hakerlər - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 119
Proqram lisenziyaları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 130

Proqramlaşdırma Sahələri

Tətbiqi proqramlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 134
Sistem proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 137
Yerləşdirilmiş sistemlər proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - 139
API proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 142
Veb proqramlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 146
Mobil tətbiq proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 154
Oyun proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 160
AR, VR və MR proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 165
Verilənlər bazası proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 172
Bulud proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 179
Böyük verilənlər - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 190
Maşın öyrənməsi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 204
Dərin öyrənmə - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 218
Kompüter görməsi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 225
Blokçeyn proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 231
IoT proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 240
IoMT proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 247
Robot proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 252
Dron proqramlaşdırması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 263
Kreativ kodlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 270

Peşəkarlığa Doğru

Proqram təminatı tərtibatının həyat dövrü - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 276
Fayl və qovluqların təşkili - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 282
Versiyalara nəzarət - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 285
Təmiz kod - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 287
Adlandırma konvensiyaları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 290
Kod düzülüşü - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 295
Şərhlər - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 303
Xətalar və sazlama - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 307
KISS - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 327
DRY - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 331
YAGNI - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 337
SOLID - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 340
Asılılıq inyeksiyası - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 360
Funksional proqramlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 363
Test əsaslı tərtibat - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 372
Təhlükəsiz kodlaşdırma - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 377
Texniki borc - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 386
Refaktorinq - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 388
Proqram təminatına xidmət göstərilməsi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 402
Miras kod - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 404

Karyera

Hakaton - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 408
Bug Bounty proqramları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 410
Sertifikatlar - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 412
Peşəkar portfolio - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 414
CV - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 416
LinkedIn platforması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 418
Texniki müsahibə - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 420
Proqramçının iş mühiti - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 422
Proqramçının iş qrafiki - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 425
Karyerada ilk addımlar - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 427
Peşənizdə relevant qalmağın yolları - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 429
Stack Overflow platforması - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 431
Startaplar - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 433
Bu layihələrdən birini seçin - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 435
Frilanserlər - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 437

Ədəbiyyat - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 439

Proqramçı olmaq istəyirəm

Karim Tahiroglu — Thu, 14 Nov 2024 06:07:33 +0000

Proqramçı olmaq istəyənlər üçün yol xəritəsini təqdim edirəm.

“Hər kəs proqramlaşdırmanı öyrənməlidir, çünki o sizə düşünməyi öyrədir”. - Stiv Cobs

Bu gün ən prestijli və ən çox qazandıran ixtisaslardan biri, bəlkə də, birincisi proqramlaşdırmadır. Bu faktdan xəbərdar olan bir çox insanlar həvəsə gəlib proqramçı olmaq istəyirlər. Əlbəttə ki, hər bir işə başlamaq üçün həvəs yaxşı motivatordur, lakin uğur qazanmaq və müvəffəq olmaq üçün kifayət deyil.

Biz məsələyə daha konseptual yanaşacaq və proqramçı olmaq istəyənlərə dəyərli tövsiyələr verəcəyik.

Nə və niyə?

Proqramçı olmaq arzusuna düşənlərin ilk işi bu iki suala cavab tapmaq olmalıdır: nə və niyə? Proqramlaşdırma nədir və mən niyə proqramçı olmaq istəyirəm? Sözsüz ki, hər bir insan seçəcəyi ixtisasın mahiyyətini dərk etməlidir. Proqramlaşdırma nədir, onun özünəməxsusluğu nədən ibarətdir, hansı çətinlikləri vardır? Bu suallara cavab tapmaq üçün əvvəlcə özünüz araşdırmalı və daha sonra peşəkar proqramçılarla görüşməlisiniz. Yalnız bundan sonra özünüzə “mən niyə proqramçı olmaq istəyirəm” sualını verə bilərsiniz. Bax bu zaman vicdanınız qarşısında tam səmimi olmalısınız. Əgər cavabınız çoxlu pul qazanmaqdırsa, siz ən yaxşısı tacir olmağı seçin. Çünki proqramlaşdırma bir həyat tərzidir, fərqli bir dünyadır. Ona aşiq olmadan bu yolun yolçusu olunmaz. Əgər cavabınız “proqramlaşdırma mənim düşüncə və həyat tərzimə uyğundur, mən özümü onda görürəm” olsa, bax bu başqa məsələ. Deməli, Siz proqramçı olmaq üçün doğulmusunuz…

Doğru yol və sağlam cığır

Bəs proqramçı olmaq üçün nə etmək lazımdır? Uzaq və yaxın məqsəd nədir? Nədən və necə başlamalı? Hansı proqramlaşdırma dilini öyrənməli, hansı kitabları oxumalı, hansı kurslara getməli? Növbəti mərhələdə bu suallara cavab tapmalısınız.
Proqramçı olmağa qərar verəndən sonra sizə bir neçə yol görünəcək. Siz doğru yolu seçməlisiniz. Məqsədə çatmaq üçün bir çox yollar var, amma bu şəxsdən şəxsə dəyişir. Hansı yolun Sizin üçün doğru olduğuna yalnız özünüz qərar verə bilərsiniz. Bunun üçün hansı sahə üzrə proqramlaşdırma ilə məşğul olacağınızı müəyyənləşdirin. Sahələr müxtəlifdir: tətbiqi, sistem, mobil, veb, oyun və s. Seçəcəyiniz sahə sizin yolunuzu müəyyənləşdirəcək, bu da öz növbəsində uzaq məqsədinizin nə olduğunu aydınlaşdıracaq.
Doğru yolu təsbit etdikdən sonra sizi o yola götürən sağlam bir cığırı tapmaq lazımdır. Başqa sözlə desək, yaxın məqsədləri müəyyən etməlisiniz. Yaxın məqsədlər isə alqoritm anlayışı və proqramlaşdırmanın əsaslarına sahib olmaqdır. Bunun üçün ən asan proqramlaşdırma dilindən başlamaq məsləhətdir. Bu, Python ola bilər.

Kitab seçimi

Kitab seçimi çox önəmlidir. Elə bir kitab seçməlisiniz ki, Sizi yarıyolda qoymasın. Mütləq özü öyrənənlər və yeni başlayanlar üçün nəzərdə tutulan kitablardan istifadə etməlisiniz. İlk proqramlaşdırma kitabınızın dili çox sadə, həmçinin əyləncəli olmalıdır.

Özüm öyrənim, yoxsa kursa gedim?

Asan olmasa da, özünüzün öyrənməyiniz mümkündür. Bunun üçün iradə, nizam-intizam və səbir lazımdır. Əlbəttə, kursa getməklə təkbaşına öyrəndiklərinizi daha qısa zamanda öyrənə bilərsiniz. Kursa getməyə imkanınız yoxdursa, yenə də üzülməyin. Çox yaxşı onlayn kurslar da mövcuddur, həm də pulsuz.

Təcrübə, təcrübə, təcrübə

Proqramlaşdırmanı yaxşı öyrənmək üçün bu işin nəzəriyyəsini, fundamental əsaslarını və konsepsiyasını çox yaxşı bilməlisiniz. Proqramlaşdırmanı yaxşı bacarmaq üçün isə bol-bol praktika lazımdır. Necə ki, yaxşı piano çalmaq üçün çox piano çalmaq lazımdır. Eləcə də yaxşı proqram yazmaq üçün çoxlu proqram yazmaq lazımdır. Uzun sözün qısası, daima alqoritm tərtib etmək bacarığınızı təkmilləşdirməli və proqramlaşdırma məntiqinizi inkişaf etdirməlisiniz. Bunun üçün müxtəlif çətinlik dərəcəli məsələləri həll edin, fərqli və optimal həll yollarını axtarın, eksperimentlər aparmaqdan çəkinməyin. Əlavə olaraq müxtəlif proqramlaşdırma yarışla- rında iştirak edin. Bütün bunlar həm təcrübənizi, həm də özünüzə inamınızı artıracaq.

Əlavə resurslar

Bir tərəfdən proqramlaşdırın, digər tərəfdən də öyrənməyə davam edin. Forumlara üzv olun, bloqları izləyin, videodərslərə baxın. Bir sözlə, daim araşdırın və əlavə resurslardan hər zaman istifadə edin. Bu şəkildə biliklərinizi daha da zənginləşdirmiş olacaqsınız.

Bir mürşidiniz olsun

Tanıdığınız (real və ya virtual) ən azı bir peşəkar proqramçı olsun. Rahat sual verə bildiyiniz, məsləhət aldığınız, sizə yol göstərən bir proqramçı. Amma siz onu primitiv suallarınızla bezdirməyin. Əvvəlcə özünüz araşdırın, sualınıza cavab tapa bilməsəniz, bir də araşdırın. Araşdırmanız nəticəsiz qalsa, bir daha sınayın. Yalnız 3-cü uğursuz cəhddən sonra mürşidinizdən soruşun.

Bildiklərinizi paylaşın

Bilik paylaşdıqca artır. Bu qızıl qaydanı unutmayın. Siz də bildiklərinizi bu yolun yolçuları ilə bölüşün. İnanın, bunun sizə də faydası olacaq. Bilikləriniz həm yenilənəcək, həm də canlı qalacaq.

Günün nəbzini tutun

Proqramlaşdırma ilə bağlı hər şeyi izləyin, dəyişiklik və yeniliklərdən xəbərdar olun. Unutmayın ki, proqramlaşdırma dilləri də gün keçdikcə inkişaf edir, daha da zənginləşir.

Layihələr

Nəzəri biliklər və müəyyən dərəcədə praktiki vərdişlər əldə etdikdən sonra layihələrə başlaya bilərsiniz. İlkin olaraq kiçik layihələrdən başlamağınız məsləhətdir. Unutmayın, məsələ layihənin kiçikliyində və ya böyüklüyündə deyil. Əsas odur ki, başladığınız işi yarımçıq qoymayasınız. Hətta ən kiçik layihəni belə inkişaf etdirərək kifayət qədər ciddi proqram məhsulu halına gətirmək mümkündür. Burada əsas məsələ prosesin özüdür. Layihə boyunca qarşılaşdığınız problemləri anlamaq, onların həll yollarını tapmaq, bu həllərdən optimal olanını seçmək, addım-addım layihənin qarşınızda şəkillənməsi, onun təkmilləşdirilməsi… Bütün bunlar sizə tərifolunmaz həyəcan verəcək, zövq yaşadacaq.

Startaplar

Artıq bir neçə müstəqil layihəniz olduqdan sonra startap komandalarına da qoşula bilərsiniz. Bu sizə həm təcrübə qazandıracaq, həm komanda ruhu aşılayacaq, həm də əgər bəxtiniz gətirsə, pul qazandıracaq.

Təcrübə proqramları

Müəyyən səviyyəyə gəldikdən sonra hökmən şirkətlərin elan etdiyi pullu və ya pulsuz təcrübə proqramlarına qoşulun. Gələcək karyeranız adına bu çox uğurlu bir başlanğıc ola bilər. Bu zaman həm real təcrübə qazanar, həm də CV-nizə fəxrlə bir referans əlavə etmiş olarsınız. Hətta bəxtiniz gətirsə, təcrübə keçdiyiniz şirkət sizə real iş təklifi də edə bilər.

Sertifikatlar

Əsas bilik və bacarıqlardır, sertifikat o qədər də vacib deyil. Bu fikir, əsasən, doğrudur. Amma bilik və bacarıqlara yiyələndikdən sonra sertifikatlar əldə etmək sizin peşəkarlığınızın real göstəricisi ola bilər. Şirkətlərə iş müraciətlərində, eləcə də müqavilə şərtlərində bu sertifikatların təsiri çox böyükdür. Digər tərəfdən sertifikat imtahanlarına hazırlaşarkən biliklərinizi sistemləşdirmiş olacaqsınız.

İşə düzəlmə

Proqramlaşdırma peşəkar fəaliyyətdir. Proqramçı olmaq arzusu ilə çıxdığınız bu yolun bir mənzili, məntiqi nəticəsi olmalıdır. Bu da, təbii ki, işə düzəlməkdir. Uğurlu karyera qurmaq üçün bura qədər verdiyimiz məsləhətlərə hərfiyyən əməl etməlisiniz. Yalnız bu zaman iş müsahibələrində özünəinamınız güclü olacaq. İmkanlarınızı layiqincə qiymətləndirin və iş təkliflərinə praqmatik yanaşın. Sizə uğurlar!

“Proqramçı olmaq istəyirəm” kitabı səh. 14–18 (Kərim Tahiroğlu)