Öncelikle Linux Nedir? bununla başlayalım
Linux, aslında bir işletim sisteminin kalbi olan çekirdektir (kernel). Bilgisayarın donanımı (işlemci, bellek vb.) ile yazılımlar arasındaki iletişimi sağlar. Günlük hayatta kullandığımız Ubuntu, Fedora gibi sistemler ise bu çekirdek üzerine inşa edilmiş Linux Dağıtımlarıdır.
\Linux sadece bir kernel'dir; GNU ise bu kernel üzerinde koşan özgür araçlar topluluğudur. Bu yüzden teknik olarak doğru isim GNU/Linux'tur.\
Linux Nasıl Ortaya Çıktı ve Tarihçesi?
1983 - GNU Projesi: Richard Stallman, kullanıcıların yazılımları özgürce kopyalayıp değiştirebildiği bir sistem kurmak için GNU projesini başlattı.
1991 - Bir Öğrencinin Hobisi: Finlandiyalı bir üniversite öğrencisi olan Linus Torvalds, sadece kendi bilgisayarında kullanmak üzere "Linux" adını verdiği çekirdeği geliştirdi.
Birleşme: GNU projesinin araçları vardı ama çekirdeği eksikti. Linus'un çekirdeği ile GNU araçları birleşince bugün kullandığımız tam donanımlı GNU/Linux sistemleri ortaya çıktı.
Windows'tan Temel Farkı: Felsefe
Windows kapalı kaynak kodlu bir ticari ürünken, Linux "Özgür Yazılım" (Free Software) felsefesine dayanır. Bu felsefe, kullanıcılara dört temel özgürlük tanır:
Yazılımı sınırsızca çalıştırma.
Kodlarını inceleme ve değiştirme.
Başkalarıyla paylaşma.
Geliştirip yeniden yayınlama.
Bilgisayar dünyasında "İşletim sistemi" dendiğinde akla gelen tek tip yapının aksine, GNU/Linux dünyası devasa bir ekosistemdir. Bu ekosistemi anlamanın anahtarı ise "dağıtım" (distribution/distro) kavramında gizlidir.
Linux Dağıtımı (Distro) Nedir?
Linux aslında sadece bir çekirdektir (kernel). Tek başına bir bilgisayarı yönetemez. Bir dağıtım; bu çekirdeğin üzerine masaüstü ortamı, paket yöneticisi, sürücüler ve uygulama yazılımlarının eklenmiş halidir. Yani Linux "motor" ise, dağıtım "arabanın tamamıdır."
Linux Dağıtımları Nasıl ve Ne Zaman Ortaya Çıktı?
Linux dağıtımlarının ortaya çıkışı, tek bir yazılımın değil, farklı vizyonlara sahip bireylerin ve toplulukların bir araya gelme hikayesidir. Bu süreci kişi, topluluk ve birim isimleriyle ayrıntılı olarak şu şekilde ele alabiliriz:
Temel Bileşenlerin Doğuşu (1983 - 1991)
Dağıtımlar var olmadan önce, onları oluşturacak iki ana parça farklı yerlerde geliştiriliyordu:
GNU Projesi (1983): Richard Stallman, özgür bir işletim sistemi kurmak amacıyla Free Software Foundation (FSF) birimini ve GNU projesini başlattı. İşletim sistemi araçlarının (derleyiciler, kütüphaneler) çoğunu bu topluluk geliştirdi.
Linux Çekirdeği (1991): Finlandiyalı öğrenci Linus Torvalds, Helsinki Üniversitesi'ndeyken hobi olarak Linux çekirdeğini yazdı ve internette paylaştı.İlk Dağıtımların Ortaya Çıkışı (1992 - 1993)
Linux çekirdeği yayınlandığında kurulumu çok zordu. Kullanıcıların işini kolaylaştırmak için yazılım paketlerini bir araya getiren ilk "dağıtımlar" doğdu:
MCC Interim Linux (Şubat 1992): Owen Le Blanc tarafından Birleşik Krallık'taki Manchester Computing Centre (MCC) bünyesinde geliştirildi. İlk gerçek Linux dağıtımı olarak kabul edilir.
Softlanding Linux System (SLS) (Mayıs 1992): Peter MacDonald tarafından kuruldu. TCP/IP ve X Window System gibi önemli özellikleri ilk kez bir arada sunan kapsamlı bir dağıtımdı.Modern Dağıtımların ve Toplulukların Kurulması (1993)
SLS'in hatalarla dolu olması, bugün hala yaşayan en büyük iki topluluğun kurulmasına yol açtı:
Slackware (Temmuz 1993): Patrick Volkerding, SLS'i temizleyip iyileştirmek amacıyla Slackware'i kurdu. Günümüzde hala aktif olarak geliştirilen en eski dağıtımdır.
Debian (Ağustos 1993): Ian Murdock, daha düzenli ve felsefi bir yapı kurmak için Debian projesini başlattı. İsmi, kendi ismi (Ian) ve eşi Debra'nın isminin birleşimidir. Debian, günümüzde binlerce gönüllüden oluşan devasa bir topluluk (Community) tarafından yönetilmektedir.Kurumsal ve Ticari Atılım (1994 - 2004)
Linux'un gücü anlaşıldığında, sadece gönüllüler değil, profesyonel şirketler de devreye girdi:
Red Hat (1994): Marc Ewing tarafından kuruldu. Daha sonra Bob Young ile birleşerek Linux'u kurumsal sunucu dünyasının standartı haline getirdiler.
SUSE (1994): Almanya'da kurulan bir ekip, Slackware'i Almanca'ya yerelleştirerek Avrupa'nın en büyük Linux gücü haline geldi.
Ubuntu (2004): Güney Afrikalı girişimci Mark Shuttleworth, Debian tabanlı ama "herkes için" kolay olan bir sistem kurmak amacıyla Canonical şirketini kurdu ve Ubuntu'yu yayınladı.
Linux dünyasında çeşitlilik bir zayıflık değil, en büyük güçtür. "Neden binlerce dağıtım var?" sorusunun cevabı, özgür yazılımın sunduğu dört temel özgürlükte yatar. Her kullanıcı veya topluluk, sistemi kendi ihtiyaçlarına göre optimize edebilir, bunlar da birkaç sebep:
Stabilite Odaklı Dağıtımlar (Sunucular ve Kritik Sistemler)
Bu dağıtımlar, "en yeni özellik" yerine "en sağlam çalışma" prensibine odaklanır. Bir web sunucusu veya banka sistemi yönetiyorsanız, sistemin çökmemesi her şeyden önemlidir.
Hangi İhtiyaçtan Doğdu? 90'ların ortasında kurumsal şirketler Linux kullanmaya başladığında, sürekli güncellenen ve hata riski taşıyan sistemler yerine, yıllarca sorunsuz çalışacak sistemlere ihtiyaç duydular.
Ne Zaman Çıktılar? Debian (1993) bu felsefenin öncüsüdür. Daha sonra Red Hat Enterprise Linux (RHEL) ve onun topluluk versiyonları bu ihtiyacı profesyonel düzeye taşıdı.
Neden Önemli? Bu sistemlerdeki paketler aylar hatta yıllar süren testlerden geçer. Bir paket ancak "taş gibi sağlam" olduğuna emin olunduğunda sisteme dahil edilir.En Yeni Yazılım Odaklılar (Rolling Release* - Yuvarlanan Sürümler)
Sıradan sistemlerde (Windows gibi) bir üst sürüme geçmek için bilgisayarı formatlamanız veya büyük bir güncelleme yapmanız gerekir. Rolling Release sistemlerde ise bu yoktur; sistem sürekli günceldir.
Hangi İhtiyaçtan Doğdu? Yazılımcılar ve teknoloji meraklıları, bir kütüphanenin veya uygulamanın yeni sürümünü kullanmak için 2 yıl (Debian'ın güncelleme periyodu gibi) beklemek istemediler. Her zaman "en güncel" (bleeding-edge) koda erişme arzusu bu yapıyı doğurdu.
Ne Zaman Çıktılar? Arch Linux (2002) ve Gentoo (2000) bu akımın en bilinen temsilcileridir.
Neden Önemli? Sistem bir kez kurulur ve internet olduğu sürece sonsuza kadar en güncel haliyle kalır. Ancak "en yeni" olan bazen hatalı olabileceği için bu sistemler biraz daha teknik bilgi gerektirir.Eski Donanımları Canlandıran Hafif Dağıtımlar (Lightweight Distros)
Modern işletim sistemleri her yıl daha fazla RAM ve işlemci gücü ister. Hafif dağıtımlar ise bunun tam tersini yaparak "kaynakları verimli kullanma" felsefesini benimser.
Hangi İhtiyaçtan Doğdu? Özellikle 2000'lerin başında donanım maliyetleri yüksekken, okullardaki veya gelişmekte olan ülkelerdeki düşük kapasiteli bilgisayarları çöpe atmak yerine onları işlevsel kılmak amacıyla doğdular.
Ne Zaman Çıktılar? Puppy Linux (2003) ve Lubuntu (2010) gibi dağıtımlar, donanım gereksinimlerini minimuma indirerek bu ihtiyacı karşıladı.
Neden Önemli? Windows 11'in çalışmadığı 10-15 yıllık bir bilgisayarda bu dağıtımlar sayesinde internete girebilir, ödev yapabilir veya film izleyebilirsiniz. Bu, dijital sürdürülebilirlik için çok değerlidir.Güvenlik ve Siber Saldırı Test Odaklılar (Penetration Testing)
Bu dağıtımlar sıradan bir kullanıcı için değil, etik hackerlar ve sistem yöneticileri için tasarlanmış birer "isviçre çakısı" gibidir.
Hangi İhtiyaçtan Doğdu? Siber güvenlik uzmanları, test yapmak için yüzlerce farklı aracı (şifre kırma, ağ izleme, açık tarama) tek tek kurmakla uğraşmak istemediler. Her şeyin "yüklü ve hazır" geldiği bir laboratuvar ortamına ihtiyaç vardı.
Ne Zaman Çıktılar? Bu alanın kralı olan BackTrack (2006), daha sonra evrilerek bugün hepimizin bildiği Kali Linux (2013) haline geldi.
Neden Önemli? İçerisinde 600'den fazla önceden yapılandırılmış güvenlik aracı barındırır. Bir güvenlik açığını bulup kapatmak için gereken her şeyi tek bir USB bellek içinde sunar.
BİRKAÇ POPÜLER ÖRNEKLERİNE BAKALIM
Arch Linux: "Tam Kontrol ve En Yeni"
Arch, boş bir araziye kendi evini inşa etmek gibidir. Sadece ihtiyacın olan parçaları seçersin.
Model: Rolling Release (Sürekli güncel).
Farkı: Kurulumda sadece siyah bir ekran gelir; masaüstünü, sürücüleri ve her şeyi sen seçip kurarsın.
Avantajı: Sistemin çok hafiftir çünkü içinde gereksiz hiçbir şey olmaz. AUR (dev yazılım kütüphanesi) sayesinde dünyadaki her türlü yazılımı tek komutla yükleyebilirsin.
Dezavantajı: Kurulumu zordur ve bazen güncellemeler sistemi bozabilir, tamir etmeyi bilmen gerekir.Ubuntu: "Hemen Çalışsın ve Sorunsuz Olsun"
Ubuntu, içine eşyaları dizilmiş, anahtar teslim bir daire gibidir.
Model: Sabit Sürüm (LTS - 2 yılda bir dev güncelleme).
Farkı: Dünyanın en popüler Linux dağıtımıdır. Kurulum biter bitmez internetin, ofis programların ve mağazan hazırdır.
Avantajı: İnanılmaz bir topluluk desteği vardır. Bir hata alırsan internette çözümünü saniyeler içinde bulursun. Çok kararlıdır (stabil).
Dezavantajı: Arch'a göre biraz daha hantaldır ve bazen yazılımların eski sürümlerini kullanır (kararlılık adına).Fedora: "Teknolojinin Öncüsü"
Fedora, her zaman en son model teknolojiyle donatılmış modern bir rezidans gibidir.
Model: Yarı-Rolling (6 ayda bir yeni sürüm, sürüm içinde güncel çekirdek).
Farkı: Linux dünyasına yeni gelecek teknolojileri (yeni ses sistemleri, yeni görüntü motorları) ilk Fedora kullanır.
Avantajı: Arch kadar güncel, Ubuntu kadar profesyoneldir. Tasarımı çok modern ve temizdir. Linus Torvalds (Linux'un babası) bile bunu kullanır.
Dezavantajı: Ubuntu kadar çok hazır yazılım paketi (PPA gibi) bulamayabilirsin, bazen "yeni" olduğu için ufak tefek uyum sorunları çıkabilir.Kali "Bir "Hacker" İsviçre Çakısıdır."
Kali Linux, siber güvenlik dünyasının en ünlü işletim sistemidir. Temel amacı günlük kullanım (film izlemek, ödev yapmak) değil, siber güvenlik testleri, sızma testleri (penetrasyon) ve adli bilişim analizi yapmaktır.
Linux, sadece bir yazılım değil; paylaşımın, şeffaflığın ve topluluk gücünün bir zaferidir. Dünyadaki süper bilgisayarlardan cebinizdeki Android telefona kadar her yerde Linux'un izini bulabilirsiniz. Kendi dağıtımınızı seçmek, aslında dijital dünyadaki özgürlüğünüzü seçmektir.
\Bu blog yazısında sadece teknik farklara değil, DistroWatch verileri ve FSF felsefesi ışığında topluluğun neden bu kadar çok alternatife ihtiyaç duyduğuna da değindim\
*Rolling release (yuvarlanan sürüm), yazılım dünyasında ve özellikle Linux dağıtımlarında kullanılan bir güncelleme modelidir. Standart modellerin aksine, bu sistemde yazılım sürekli olarak güncellenir ve kullanıcıya sunulur.
KAYNAKÇA
Free Software Foundation (FSF): "Philosophy of the GNU Project"
The Linux Foundation: "What is Linux?
DistroWatch.com
Torvalds, L., & Diamond, D. (2001): "Just for Fun: The Story of an Accidental Revolutionary"
GNU.org: "Various Licenses and Comments about Them
Stallman, R. . The GNU Manifesto. Free Software Foundation.
Torvalds, L. . The first Linux announcement.
The Linux Foundation. . State of Linux Kernel Development Report.
Top comments (0)